«Μη φοβού,» μου λένε. «Μόνο πίστευε.» Ναι, αλλά πώς;! Η σκιά του φόβου μας παραλύει, μας ακινητοποιεί, μας γεμίζει τρόμο και ανησυχία, αισθανόμαστε απαίσια και ανίκανοι να ενεργήσουμε. Όταν κάποιος μας λέει να παραμερίσουμε τους φόβους μας, αυτό δεν είναι εύκολο – για να μην πούμε ότι είναι αδύνατο!
Ποιος δεν έχει φόβους;
Ο έφηβος έχει φόβους και ανησυχίες για το μέλλον, ποιο επάγγελμα θα διαλέξει, αν υπάρχει εγγύηση ότι οι σπουδές του θα του προσφέρουν το κατάλληλο πτυχίο που θα τον οδηγήσει στην εξεύρεση μιας καλής εργασίας, ακόμα αν θα υπάρχει καν δουλειά στον τομέα που σπουδάζει όταν βγει στην αγορά εργασίας. Ο νεότερος ανησυχεί αν θα περάσει τις Πανελλήνιες. Το παιδί φοβάται, επειδή η μάνα του το έχει ποτίσει με τρόμο, λέγοντάς του να μην εμπιστευτεί κανέναν, και τελικά νομίζει ότι όλοι είναι κακοί. Ο πατέρας φοβάται την ακρίβεια και αν θα μπορέσει να προμηθεύσει με τα απαραίτητα την οικογένειά του. Φοβάται τον πόνο στην κοιλιά του και την πιθανότητα να έχει καρκίνο.
Είχα ακούσει ότι το «μη φοβού» αναφέρεται 365 φορές μέσα στην Αγία Γραφή, μια φορά για κάθε μέρα του χρόνου. Αποφάσισα να βρω τις περικοπές όπου βρίσκεται αυτή η προτροπή, και δεν μπορούσα να βρω τη φράση (ή το αντίστοιχο) πάνω από εκατό φορές. Η αλήθεια όμως είναι ότι όσο λίγες φορές η Αγία Γραφή αναφέρει τη φράση, είναι σπουδαία πτυχή της διδασκαλίας του Χριστού και των αποστόλων που κατέγραψαν την Καινή Διαθήκη. Ο φόβος δεν μας βοηθά να ζούμε μια ευχάριστη και πετυχημένη ζωή!
Είναι σημαντικό να έχουμε μια σωστή ιδέα για τον φόβο και πώς να τον αντιμετωπίσουμε.
Ο Φράνκλιν Ρούζβελτ (Franklin Roosevelt) ήταν πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών από το 1933 μέχρι το 1945. Οδηγούσε τη χώρα σε πολύ δύσκολες συνθήκες με τον παγκόσμιο πόλεμο. Αντιμετωπίζοντας τις σκοτεινές ώρες στην εθνική ζωή, στην εναρκτήρια ομιλία του ως προέδρου, είπε, «Ας εκφράσω τη σταθερή μου πεποίθηση ότι το μόνο που έχουμε να φοβηθούμε είναι ο ίδιος ο φόβος – ανώνυμος, παράλογος, αδικαιολόγητος τρόμος που παραλύει τις προσπάθειές μας να προχωρήσουμε αντί να οπισθοδρομήσουμε.» Και πράγματι, ο φόβος συχνά μας σκλαβώνει.
Ας δώσουμε ορισμό στο τι εννοούμε όταν λέμε «φόβος.» Είναι χρήσιμο να συγκρίνουμε τον φόβο με το άγχος. Το άγχος είναι ένα δυσάρεστο συναίσθημα εσωτερικής αναταραχής και περιλαμβάνει αίσθηση τρόμου για προβλέψιμα γεγονότα. Ο φόβος διαφέρει από το άγχος, επειδή είναι αντίδραση σε κάποια παρούσα απειλή, ενώ το άγχος είναι ανησυχία για μελλοντική και ίσως ανύπαρκτη απειλή.
Ο δημοφιλής Αμερικανός ψυχολόγος Dr. Phil McGraw περιγράφει τη διαφορά μεταξύ άγχους και φόβου. «Το άγχος είναι μια νευρική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από υπερβολική ανησυχία και μέριμνα (φόβο) στην απουσία μιας πραγματικής απειλής. Φόβος είναι μια ανάλογη ανησυχία για μια πραγματική απειλή.»1 Προσθέτει, «Ο φόβος προέρχεται από το πώς υπολογίζεις τον εαυτό σου.»
Το άγχος είναι ένα συναίσθημα που χαρακτηρίζεται από μια δυσάρεστη κατάσταση εσωτερικής διαταραχής και περιέχει αισθήματα τρόμου για αναμενόμενα γεγονότα. Το άγχος διαφέρει από τον φόβο στο ότι ο φόβος ορίζεται ως συναισθηματική αντίδραση σε μια πραγματική απειλή, ενώ το άγχος είναι η προσμονή μιας μελλοντικής προσβολής. Έτσι βλέπουμε ότι ο φόβος και το άγχος έχουν σχέση. Είναι αλήθεια ότι σήμερα το άγχος κυριαρχεί σε πολλούς τομείς της ζωής.
Χρησιμοποιούμε και τη λέξη φοβία, που βασικά η φοβία είναι ακραίος ή παράλογος φόβος ή αποστροφή σε κάτι. Μια εμπειρία με ένα φίδι μπορεί να δημιουργήσει μια απέχθεια για τα φίδια γενικά. Ακόμα μια φοβία μπορεί να δημιουργηθεί από κακές εμπειρίες, οπότε ο άνθρωπος αποφεύγει ενέργειες ή περιβάλλοντα που του θυμίζουν αυτές τις άσχημες αναμνήσεις. Πολλές φορές με την εκλογίκευση δικαιολογούμε τέτοιες συμπεριφορές. («Καλά κάνω που δεν μιλάω στο αφεντικό μου…»)
Υπάρχει, βέβαια, σε μερικούς ο φόβος της αποτυχίας. Επειδή φοβούνται πως δεν θα καταφέρουν αυτό που επιθυμούν, ακινητοποιούνται και δεν κάνουν τίποτα. Οπότε το αποτέλεσμα είναι αρνητικό. Αλλά υπάρχει και ο φόβος της επιτυχίας. Αν το καταφέρουν, μπορεί να ανεβάσουν τις προσδοκίες των άλλων. Μπορεί να τους ζητηθεί να κάνουν ακόμα περισσότερα πράγματα, που ίσως δεν τα θέλουν αυτά. Έτσι, ο φόβος της επιτυχίας τούς δίνει τη λύση, να αποφεύγουν καλές επιδόσεις που θα δημιουργήσουν πιο πολλή ανησυχία.
Το άγχος είναι μια κατάσταση ψυχικής υγείας που προκαλεί συνεχή ανησυχία, που είναι δύσκολο να ελεγχθεί. Οι ειδικοί δεν ξέρουν με βεβαιότητα τι είναι αυτό που προκαλεί το άγχος, αλλά φαίνεται να υπάρχει σύνδεση με τη γενετική, το περιβάλλον και τις εμπειρίες ζωής. Μερικά από αυτά τα πράγματα είναι πέρα από τον έλεγχό σου, και οι ειδικοί συμπεραίνουν ότι δεν μπορεί να θεραπευτεί τελείως το άγχος.
Η Laura Morton και η Vanessa Roth έχουν κάνει την ταινία Anxious Nation (2023), που αποκαλύπτει την επιδημία άγχους, ειδικά στους νέους. Ερευνά γιατί το άγχος έχει φτάσει σε τόσο υψηλό επίπεδο. Περιγράφει την ντροπή που έχουμε συνδυάσει με την ψυχική υγεία, που αναχαιτίζει τη σκέψη να αναζητήσει κανείς επαγγελματική βοήθεια (αλίμονό σου αν πας σε ψυχίατρο!). Προσπαθεί να εξηγήσει πώς το άγχος φανερώνεται στη ζωή των παιδιών και ποια επιρροή έχει και στις οικογένειες, αλλά και τον καθοριστικό ρόλο των γονέων. Ακόμα, προσπαθεί να προτείνει μεθόδους, ώστε να μπορούμε να κατευθύνουμε την αγχώδη ενέργεια προς το καλό.
Ο Jonathan Haidt έχει γράψει ένα επιβραβευμένο βιβλίο με τίτλο Η Αγχώδης Γενεά: Πώς ο Μεγάλος Επαναπρογραμματισμός της Παιδικής Ηλικίας δημιουργεί Επιδημία Ψυχικής Αρρώστιας.2 Από μικρή πια ηλικία, τα παιδιά έχουν διαθέσιμες συσκευές που προσφέρουν διασκεδαστικές αλλά ψεύτικες εμπειρίες και προωθούν αρνητικά μηνύματα. Τα ψηφιακά παιχνίδια με δράση και κίνηση συνέχεια διεγείρουν τα μέρη του εγκεφάλου που προκαλούν την ηδονή και την ευχαρίστηση. Η μανία με τα «extreme sports» και η υπερβολική αναζήτηση για εμπειρίες που δίνουν ευχαρίστηση, παράγοντας αδρεναλίνη, δημιουργούν εξάντληση αδρεναλίνης, που οδηγεί στην κατάθλιψη.
Το αποτέλεσμα είναι ότι προκαλούν στον εαυτό τους μια κατάσταση όπου είναι εύκολο να πέσουν θύματα στις αρνητικές σκέψεις και τη μείωση του θάρρους και της αυτοπεποίθησης.
Η αλήθεια είναι ότι η πολλή προσοχή στα κοινωνικά μέσα επικοινωνίας αυξάνει το άγχος μας. Αυτά μας δίνουν άμεση επαφή με όλα τα απογοητευτικά συμβάντα στον κόσμο και, δυστυχώς η φύση της δημοσιογραφίας σήμερα είναι να τονίζει τα αρνητικά και να μην αναφέρει τα θετικά.
Η κατάθλιψη είναι οργή που στρέφεται προς τα μέσα. Πολλές φορές αυτή η οργή προέρχεται από την ανικανότητα να αντιμετωπίσει ο άνθρωπος τα αρνητικά μηνύματα και τις καταστάσεις.
Σύμφωνα με το Κέντρο Ελέγχου Ασθενειών (CDC), στην Αμερική το 57% των έφηβων κοριτσιών δηλώνουν ότι είναι συνεχώς λυπημένες. Το 32% έχουν σκεφτεί την αφαίρεση της ζωής τους, 24% έχουν κάνει ήδη κάποιο πλάνο αυτοκτονίας και το 13% έχουν προχωρήσει σε απόπειρα αυτοκτονίας.
Πολλές φορές οι γονείς μπορεί να αισθάνονται μόνοι τους, χωρίς καμιά βοήθεια. Τα παιδιά έχουν ανάγκη να νιώθουν ότι τους βλέπουν, τους ακούν και τους παραδέχονται. Αλλά η «πολιτισμένη» ζωή δημιουργεί αποστάσεις μεταξύ παιδιών και γονέων, την εποχή που τα παιδιά έχουν την μεγαλύτερη ανάγκη. Συνεπώς, οι νέοι επηρεάζονται περισσότερο από τους συνομήλικους παρά από τους γονείς τους.
Τα συναισθήματα απομόνωσης και ανεπάρκειας είναι πραγματικά για τα παιδιά, ενώ οι γονείς μπορεί να μην τα αισθανθούν ή να τα καταλάβουν. Πραγματικά ο φόβος και το άγχος έχουν κάνει θραύση, έτσι οι νέοι και οι μεγάλοι δεν ξέρουν πώς να τα αντιμετωπίσουν. Τι μπορούμε να κάνουμε με αυτήν την απρόβλεπτη και ανεπιθύμητη ανησυχία;
Στην αντιμετώπιση του φόβου, ο McGraw προτείνει ότι πρέπει να κάνεις στον εαυτό σου τέσσερις ερωτήσεις:
- Αυτά που λέω στον εαυτό μου, βασίζονται σε επιβεβαιωμένα γεγονότα;
- Είναι ωφέλιμο να αναφέρω αυτά τα πράγματα στον εαυτό μου;
- Αυτά που λέω μου δίνουν αυτά που θέλω ή έχω ανάγκη;
- Μου παρέχουν προστασία ή παρατείνουν τη ζωή μου τώρα;
Η Χριστιανή τραγουδίστρια και τηλεοπτική παρουσιάστρια Sheila Walsh γράφει, «Ο φόβος μας λέει ότι η ζωή δεν είναι προβλέψιμη, οτιδήποτε μπορεί να συμβεί. Το θάρρος όμως απαντά ήσυχα, “Ναι, αλλά ο Θεός έχει τον έλεγχο.” Η ζωή αυτή δεν είναι πρόβα. Είναι η πραγματική παράσταση. Πώς θα επιλέξουμε να ζούμε;… Η ζωή είναι σκληρή, αλλά ο Θεός είναι πιστός.»3
Το πρώτο βήμα στη σωστή αντιμετώπιση του φόβου μας είναι να κάνουμε μια καλή διάγνωση γι’ αυτό που προκαλεί τον φόβο. Όταν προσεγγίζεται ρεαλιστικά ο φόβος μας, φαίνεται να χάνει τη δύναμή του. «Φοβάμαι το μέλλον, επειδή είναι αβέβαιο. Φοβάμαι να δεχθώ αυτή τη θέση εργασίας, επειδή νομίζω ότι θα μου ζητήσουν περισσότερο απ’ ό,τι είμαι έτοιμος να δώσω. Φοβάμαι να κάνω παιδί, επειδή νομίζω ότι δε θα είμαι καλός γονιός.»
Ευτυχώς η Αγία Γραφή μας δίνει και το δεύτερο βήμα στην αντιμετώπιση των φόβων μας. Και αυτό είναι, αφού έχουμε μια ειλικρινή και συγκεκριμένη διάγνωση, να αντικαταστήσουμε τις αρνητικές σκέψεις με σκέψεις εμπιστοσύνης. Ο Απόστολος Παύλος λέει, «Χαίρετε εν Κυρίω πάντοτε· πάλι θα το πω: χαίρετε!… Μη μεριμνάτε περί μηδενός, αλλ’ εν παντί πράγματι ας γνωρίζωνται τα ζητήματά σας τον Θεόν μετ’ ευχαριστίας διά της προσευχής και της δεήσεως».4 («Θεέ μου, Σε ευχαριστώ που καταλαβαίνεις τους φόβους μου. Σε ευχαριστώ που είσαι ικανός να νικήσεις αυτό που με ακινητοποιεί. Είσαι δυνατότερος από τους γίγαντες που αντιμετωπίζω. Δεν μπορώ μόνος μου να παραμερίσω αυτό που με φοβίζει.») Και αμέσως μετά ο Απόστολος Παύλος λέει ότι η ειρήνη του Θεού, που ξεπερνάει κάθε ανθρώπινη αντίληψη, θα διαφυλάξει την καρδιά μας και τα διανοήματά μας διά του Ιησού Χριστού.
Και τότε συνεχίζει την πολύ πρακτική – απλή – και πολλές φορές παραμελημένη του προτροπή: «Λοιπόν, αδελφοί, όσα είναι αληθή, όσα σεμνά, όσα δίκαια, όσα καθαρά, όσα προσφιλή, όσα εύφημα, αν υπάρχει αρετή και έπαινος…»5 να στοχάζεστε, να αναλογίζεστε, να αφουγκράζεστε αυτά τα πράγματα. Και ποιο θα είναι το αποτέλεσμα; «Ο Θεός της ειρήνης θα είναι μαζί σας.»
Ο Απόστολος Ιωάννης γράφει, «Φόβος ουκ έστιν εν τη αγάπη, αλλ’ η τελεία αγάπη έξω βάλλει τον φόβον.» Και λίγο παρακάτω εξηγεί ότι ακόμα και η αγάπη που διώχνει τον φόβο δεν προέρχεται από εμάς αλλά από τον Θεό. «Ημείς αγαπώμεν, ότι Αυτός πρώτος ηγάπησεν ημάς.»6
Πριν από αρκετά χρόνια η σύζυγός μου βασανιζόταν από φόβο και άγχος για διάφορα πράγματα. Κατάλαβε ότι η απαισιοδοξία αυτή δεν προερχόταν από τον Θεό, αλλά τη χτυπούσε πολύ δυνατά. Ο διάβολος είναι επίμονος, και γνωρίζει τα αδύνατα σημεία μας! Εκεί θα μας χτυπήσει, μέχρι να υποκύψουμε.
Στη μελέτη της στην Αγία Γραφή, όμως, ανακάλυψε την περικοπή στη δεύτερη επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς τους Κορινθίους, όπου λέει «Διότι τα όπλα του πολέμου ημών δεν είναι σαρκικά…» Και είδε ότι δεν παλεύουμε απλώς στο επίπεδο το ψυχολογικό ή το βιολογικό. Βρισκόμαστε σε πνευματική μάχη και τα όπλα που έχουμε είναι «δυνατά συν Θεώ.» Τα πνευματικά μας όπλα έχουν τη δύναμη «προς καθαίρεσιν οχυρωμάτων: επειδή καθαιρούμεν λογισμούς και παν ύψωμα επαιρόμενον εναντίον της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζομεν παν νόημα εις την υπακοήν του Χριστού.»7
Με αυτήν την καινούργια αντίληψη για τη μάχη στην οποία ζούμε, κατάφερε να αιχμαλωτίσει τους φόβους και τις ανησυχίες και ακόμα καθαίρεσε τους εκφοβιστικούς λογισμούς. Ως παιδιά του Θεού που έχουμε πιστέψει στον Χριστό και Τον έχουμε προσκαλέσει να βασιλεύει στην καρδιά μας, έχουμε τα μέσα να παλέψουμε με αυτόν τον αόρατο – κι όμως πραγματικό – εχθρό, τον φόβο. Και να είμαστε νικητές, επειδή αξιοποιούμε πνευματικά όπλα!
Αναφορές
- Dr. Phil McGraw, Behind the Brand, 2016.
- Jonathan Haidt, The Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood is Causing an Epidemic of Mental Illness, Penguin LLC Books, 2025.
- Barbara Johnson & Sheila Walsh (και άλλοι), Joy for a Woman’s Soul: Promises to Refresh Your Spirit, σελίδα 89.
- Φιλιππησίους 4:4 & 6. Κείμενο.
- Φιλιππησίους 4:8-9. Κείμενο.
- Α’ επιστολή του Ιωάννη 4:18-19. Κείμενο.
- Β’ Κορινθίους 10:4-6, μετάφραση Βάμβα.